Ekranlarımız bir süredir kıyametle dolu: çökmüş şehirler, salgınlar, hayatta kalma mücadeleleri. En çok izlenen diziler, en çok konuşulan oyunlar sıklıkla dünyanın sonunu anlatıyor. Peki distopya neden popüler ve neden bu kadar karanlık hikâyelere bu kadar çok çekiliyoruz? Cevap, korkularımızla ilgili.
Ekranlar Neden Kıyametle Dolu?
Son dönemin en çok ses getiren yapımlarına şöyle bir bakalım. Salgın sonrası bir dünyada hayatta kalmaya çalışan karakterler, baskıcı bir düzenin gençleri ölümüne yarıştırdığı distopyalar, tehlikeli bir yüzeyde kaynak toplayıp sağ çıkmaya çalışan oyuncular… Farklı türlerde, farklı platformlarda karşımıza çıkan bu hikâyelerin ortak bir noktası var: hepsi çökmüş ya da çökmekte olan bir dünyayı anlatıyor.
Bu, yalnızca birkaç yapımla sınırlı geçici bir moda değil. Dizi platformlarının en çok izlenen listelerinden sinema gişelerine, en popüler oyunlardan çok satan kitaplara kadar geniş bir alanda kıyamet anlatıları başı çekiyor. Distopya, uzun süredir pop kültürün en verimli damarlarından biri hâline gelmiş durumda.
İlk bakışta bu durum tuhaf görünebilir. Günlük hayatın zaten yeterince yorucu olduğu bir dönemde, insanlar neden boş zamanlarında da felaket izlemeyi seçiyor? İşte bu sorunun cevabı, bu hikâyelerin bize ne yaptığıyla yakından ilgili.
Üstelik bu ilgi, belirli bir yaş grubuyla ya da tek bir kültürle de sınırlı değil. Gençlerin sevdiği distopyalardan yetişkinlere hitap eden karanlık dramlara kadar geniş bir yelpaze söz konusu. Dünyanın dört bir yanında, farklı dillerde ve farklı kuşaklar hemen hemen aynı anda, benzer korkuların hikâyelerine yöneliyor. Bu da olup biteni, yerel bir moda değil, küresel bir ruh hâli olarak düşünmemizi gerektiriyor.
Kaygının Güvenli Provası
Distopya ve hayatta kalma anlatılarının en güçlü işlevlerinden biri, gerçek kaygılarımızı güvenli bir mesafeden işlememizi sağlaması. İçinde yaşadığımız dönem, belirsizliklerle dolu: ekonomik dalgalanmalar, iklim endişesi, salgın hafızası, hızla değişen bir dünya. Bu kaygılar çoğu zaman soyut ve baş edilmesi zor. Kıyamet hikâyeleri ise bu bulanık korkulara somut bir biçim veriyor.
Bir çöküş senaryosunu ekranda izlerken, aslında zihnimizde küçük bir prova yapıyoruz: ‘Böyle bir durumda ne yapardım, neyi önemserdim, kime güvenirdim?’ Koltuğumuzun güvenli konforunda, en kötü ihtimalleri zararsız bir biçimde deneyimliyoruz. Bu, psikolojik olarak rahatlatıcı bir süreç; çünkü kontrol edemediğimiz korkuları, en azından hikâye düzeyinde evcilleştiriyoruz.
Bu yüzden kıyamet anlatılarının yükselişini, toplumun ruh hâlinden bağımsız düşünemeyiz. Tarih boyunca bu tür hikâyeler, genellikle belirsizliğin ve kriz hissinin arttığı dönemlerde çoğalmış. Ekranların kıyametle dolması, aslında kolektif bir tedirginliğin kurmaca kılığına girmiş hâli olarak da okunabilir.
Bu provaya bir de kahramanlık arzusu ekleniyor. Gündelik hayat çoğu zaman sıradan ve öngörülebilir biçimde akarken, kıyamet hikâyeleri insana olağanüstü bir anlam vaat ediyor: hayati kararlar, gerçekten fark yaratan seçimler, önemli olma hissi. Sıradanlığın içinde kahraman olabilme fantezisi, bu hikâyeleri daha da çekici kılıyor.
Karanlıkta Işık Arayışı
Ancak bu hikâyeleri sadece karamsarlıkla açıklamak eksik kalır. Dikkatlice bakıldığında, en karanlık distopyaların bile aslında aydınlık bir çekirdeği olduğu görülür. Bu yapımların merkezinde çoğu zaman yıkım değil, yıkımın ortasında ayakta kalmaya çalışan insanlık vardır: dayanışma, fedakârlık, bir başkasına tutunma, anlam arayışı.
Çöküşü anlatan en etkileyici hikâyeler, aslında bize insanın en kötü koşullarda bile nasıl davranabileceğini sorar. Her şeyin yıkıldığı bir dünyada neyin değerli kaldığını, hangi bağların önemli olduğunu düşündürür. Bu yönüyle distopya, bir karamsarlık türü olmaktan çok, değerlerimizi sınadığımız bir düşünce deneyi gibidir.
29.Peron olarak bu tabloyu şöyle okuyoruz: Neyi izlediğimiz, çoğu zaman neyden korktuğumuzu söyler. Kıyamet hikâyelerine olan bu yoğun ilgi, yalnızca iyi bir eğlence arayışı değil; aynı zamanda belirsiz bir çağda kendi kaygılarımızla hesaplaşma biçimimiz. Ve belki de en umut verici yanı şu: Dünyanın sonunu bu kadar çok hayal ederken bile, aslında hep bir arada kalmanın, dayanışmanın ve yeniden başlamanın hikâyesini arıyoruz.
Belki de bu yüzden en çok sevilen kıyamet hikâyeleri, sonunda tümüyle karanlığa teslim olmayanlar oluyor. İzleyici, felaketin ortasında küçük bir umut kıvılcımı aradığında, aslında kendi gerçek hayatına dair bir şey arıyor olabilir: her şey kötüye gitse bile yeniden başlanabileceğine dair sessiz bir inanç.
Kaynaklar: Diken – Distopyadan aydınlığa: Last of Us ve post-apokaliptik anlatı, RogerEbert – How to Survive the Apocalypse
