
Birleşmiş Milletler, otonom silahların kullanımı için düzenlemeler üzerinde müzakerelere başladı.
Birleşmiş Milletler (BM), öldürücü otonom silah sistemlerinin (LAWS) kullanımını düzenleyecek uluslararası kurallar oluşturulması amacıyla Cenevre’de yeni bir müzakere süreci başlattı. 16-20 Kasım tarihleri arasında gerçekleştirilen Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi’nin (CCW) Yedinci Gözden Geçirme Konferansı’nda, yapay zekâ destekli silahların hedef seçme ve saldırı kararlarını insan müdahalesi olmadan verebilmesi ihtimali ele alınıyor. Görüşmeler, bu teknolojilerin savaş alanlarında yaygınlaşmasından önce uluslararası hukukun nasıl bir çerçeve oluşturabileceği sorusunu yeniden gündeme taşıyor.
Tartışmanın merkezinde yalnızca yeni bir silah teknolojisinin sınırlandırılması değil, savaşta ölüm kararının kim tarafından verileceği sorusu bulunuyor. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC), 2026 yılında yaptıkları ortak çağrıda, insanları hedef alan otonom silahların uluslararası hukuk kapsamında açık biçimde yasaklanması ve diğer otonom sistemlerin sınırlandırılması gerektiğini savundu. Guterres, makinelerin insanları öldürme kararını kendi başlarına vermesini aşılmaması gereken ahlaki bir sınır olarak tanımlıyor.
Otonom silahlar nasıl çalışıyor?
Öldürücü otonom silah sistemleri, etkinleştirildikten sonra hedefleri insan müdahalesi olmadan belirleyebilen ve bu hedeflere karşı kuvvet kullanabilen silahlar olarak tanımlanıyor. Bu sistemler sensörler, yazılımlar ve yapay zekâ tabanlı algoritmalar aracılığıyla çevrelerini analiz edebiliyor. Belirlenen koşullar gerçekleştiğinde ise hedef seçimi ve saldırı sürecini kendi başlarına yürütebiliyor.
Burada yapay zekâ kullanılan her silahın tam otonom kabul edilmediğini belirtmek gerekiyor. Bir füzenin rotasını belirlemek, görüntüleri analiz etmek veya hedef tespitine yardımcı olmak için yapay zekâdan yararlanılması, öldürme kararının da makine tarafından verildiği anlamına gelmiyor. Asıl tartışma, insanın hedef seçme ve saldırı kararındaki belirleyici rolünü kaybettiği sistemler üzerinde yoğunlaşıyor.
Çatışma bölgelerinde yapay zekâ destekli hedef tespit ve karar destek teknolojilerinin kullanıldığına ilişkin haberler bulunuyor. Ancak bu örnekler, her durumda tamamen otonom silahların kullanıldığı anlamına gelmiyor. İnsan operatörlerin karar sürecinde yer aldığı sistemlerle bağımsız biçimde hedef seçip saldırabilen silahları birbirinden ayırmak gerekiyor.
Cenevre Sözleşmeleri otonom silahlar için yeterli mi?
Otonom silahlarla ilgili temel endişelerden biri, mevcut uluslararası insancıl hukukun bu sistemlerin kullanımını denetleme konusunda ne ölçüde yeterli olacağı. Cenevre Sözleşmeleri ve uluslararası insancıl hukukun temel ilkeleri, savaşan tarafların sivillerle askerleri ayırt etmesini, saldırılarda orantılılık ilkesine uymasını ve gereksiz acıdan kaçınmasını gerektiriyor.
Ancak savaş alanındaki koşullar her zaman algoritmaların kolaylıkla değerlendirebileceği kadar açık değil. Bir askerin silahını bırakması, yaralanması veya teslim olmak istemesi gibi durumlar, insan muhakemesi ve bağlam değerlendirmesi gerektirebiliyor. Bir yazılımın belirli görüntüleri veya davranışları tehdit olarak sınıflandırması, o kişinin gerçekten saldırı amacı taşıdığını kesin biçimde göstermiyor.
Uluslararası Kızılhaç Komitesi, otonom silahların etkilerinin önceden tahmin edilmesi ve sınırlandırılmasındaki güçlüklerin siviller açısından ciddi riskler doğurduğunu belirtiyor. Kurum, özellikle etkileri öngörülemeyen sistemlerin ve insanları doğrudan hedef almak üzere tasarlanan otonom silahların yasaklanmasını; diğer sistemlerin ise hedef türü, kullanım alanı ve çalışma süresi gibi ölçütlerle sınırlandırılmasını öneriyor.
Bu tartışmanın bir diğer boyutu da sorumluluk meselesi. Otonom bir sistem yanlış hedefi vurduğunda veya uluslararası insancıl hukuku ihlal ettiğinde sorumluluğun kimde olacağı belirsizleşebiliyor. Silahı geliştiren şirket, sistemi kullanan askeri birim, komutan veya siyasi karar alıcı arasındaki sorumluluk zincirinin açık biçimde tanımlanması gerekiyor.
ABD, Rusya ve İsrail bağlayıcı anlaşmaya karşı

Cenevre’deki müzakerelerde ülkeler arasında belirgin görüş ayrılıkları bulunuyor. Reuters’ın 16 Kasım tarihli haberine göre ABD, Rusya ve İsrail, otonom silahları düzenleyecek hukuken bağlayıcı yeni bir anlaşmaya karşı çıkıyor. Bu ülkeler, mevcut uluslararası insancıl hukuk kurallarının yeterli olduğunu savunurken, yeni ve bağlayıcı bir anlaşma yerine gönüllü ilkeler veya hukuken bağlayıcı olmayan düzenlemelere daha sıcak bakıyor.
Buna karşılık Birleşik Krallık, Almanya ve Fransa gibi ülkeler, yeni bir uluslararası düzenleme üzerinde müzakerelerin başlatılmasını destekliyor. Ancak bu ülkeler arasında da oluşturulacak belgenin hukuki niteliği ve kapsamı konusunda farklı yaklaşımlar bulunuyor.
Konferans başkanlığını yürüten İsviçreli diplomat Julien Thöni, bağlayıcı bir protokol için iki yıllık müzakere süreci önerdi. ABD ise daha uzun süreli ve bağlayıcı olmayan bir çalışma yaklaşımını destekliyor. Bu farklılıklar, tarafların yalnızca otonom silahların nasıl sınırlandırılacağı konusunda değil, müzakerelerin hangi hukuki zeminde yürütüleceği konusunda da uzlaşamadığını gösteriyor.
Katil robotlar için son fırsat mı?
Cenevre’deki toplantı, 1980 tarihli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi’nin beş yılda bir gerçekleştirilen gözden geçirme konferansının yedincisi. Sözleşme, sivillere ayrım gözetmeden zarar verebilen veya gereksiz acıya yol açan belirli konvansiyonel silahların kullanımını yasaklamayı ya da sınırlandırmayı amaçlıyor. Ancak mevcut protokoller arasında otonom silah sistemlerini doğrudan düzenleyen özel bir metin bulunmuyor.
Bu nedenle 16-20 Kasım tarihli konferans, yeni bir uluslararası hukuki çerçeve oluşturulması açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. 2024-2026 döneminde çalışan Hükümet Uzmanları Grubu’nun 4 Eylül’de kabul ettiği rapor da toplantının temel belgeleri arasında yer alıyor. Raporda, gelecekte hazırlanabilecek bir uluslararası düzenlemeye ilişkin çeşitli hükümler ve seçenekler ortaya konuluyor.
Ancak Cenevre’deki müzakerelerin önündeki en önemli engel, kararların uzlaşma temelinde alınması gerekliliği. Büyük askeri ve teknolojik kapasiteye sahip ülkelerin bağlayıcı bir anlaşmaya karşı çıkması, sürecin kapsamını daraltabilir veya yeni bir düzenlemenin hazırlanmasını geciktirebilir.
Otonom silahlar tartışması, teknolojik gelişmelerin savaşın hukuki ve siyasi sınırlarını nasıl dönüştürdüğünü de gösteriyor. Savaş alanında karar alma süreçlerinin giderek yazılımlara ve algoritmalara devredilmesi, yalnızca sivillerin korunmasıyla ilgili değil, insan sorumluluğunun geleceğiyle ilgili de temel sorular ortaya çıkarıyor. Cenevre’deki görüşmelerden çıkacak kararlar, bu sorulara uluslararası toplumun nasıl yanıt vereceğini belirleyecek.
Otonom silahların gelecekteki kullanımı, hem askeri hem de insani açıdan büyük riskler taşıyor. Bu nedenle, uluslararası toplumun bu konuda hızlı ve etkili adımlar atması gerektiği önemle vurgulanıyor.
Kaynak: NPR Birleşmiş Milletler Cenevre Ofisi






