
ABD’de Uçuş İptalleri: Birkaç Saatlik Arıza Ekonomik Kırılganlığı Ortaya Çıkardı
ABD’de 13 Kasım’da yaşanan hava trafik kontrol sistemi arızası, ülkenin havacılık altyapısındaki teknolojik sorunları yeniden gündeme taşıdı. Federal Havacılık İdaresi (FAA), iletişim ve radar sistemlerinde meydana gelen istikrarsızlık nedeniyle ülke genelinde uçuşları durdurdu. Yaklaşık 4,5 saat süren kesinti binlerce uçuşu etkilerken, olay yalnızca havacılık sektörünün değil, birbirine bağımlı ekonomik sistemlerin de ne kadar kırılgan olabileceğini gösterdi. Trump yönetimi eski altyapının yenilenmesi için Kongre’den ek kaynak talep ederken, yaşananlar ABD ekonomisinin teknolojik dönüşüm ve kamu yatırımları konusundaki önceliklerini de tartışmaya açtı.
ABD’de Uçuş İptalleri

13 Kasım Cuma günü ABD genelindeki hava trafik kontrol merkezlerinde iletişim ve radar sistemlerini etkileyen teknik bir sorun meydana geldi. FAA, uçaklarla hava trafik kontrolörleri arasındaki iletişimin ve radar verilerinin güvenilirliğini etkileyen istikrarsızlık üzerine ülke genelinde uçuşların durdurulmasına karar verdi. Yaklaşık 3.500 uçağın havada bulunduğu sırada alınan karar doğrultusunda uçaklar kontrollü biçimde inişe yönlendirildi. Hava sahası, aynı gün saat 20.15’te (ABD Doğu Saati) yeniden uçuşlara açıldı. Ancak uçuşların başlaması, havacılık operasyonlarının hemen normale döndüğü anlamına gelmedi. Uçakların, pilotların ve kabin ekiplerinin yeniden planlanması nedeniyle gecikmeler devam etti.
FAA’nın 15 Kasım’da yayımladığı teknik açıklama, sorunun kaynağına ilişkin daha somut bilgiler ortaya koydu. Kurumun ilk incelemesine göre eski iletişim altyapısı, FAA’nın telekomünikasyon ağına saniyede değil, her 4-5 saniyede yaklaşık 1.000 bağlantı girişimi ulaşması sonucunda istikrarsızlaştı. Sorunun Amarillo, Teksas’taki bir radar sahası ve El Dorado, Arkansas’taki bir radyo iletişim noktasıyla ilişkili olabileceği belirtildi. FAA’nın hizmet sağlayıcısı L3Harris’in Arkansas’taki tesiste yeni bir yönlendirici kurulumu gerçekleştirdiği de açıklandı. İlgili bağlantı noktalarının izole edilmesi ve bazı yeni yönlendirici işlevlerinin devre dışı bırakılması sonrasında sistem yeniden istikrara kavuştu. Kurum, olayın bir siber saldırıdan kaynaklandığına ilişkin herhangi bir bulguya ulaşmadığını bildirdi.
Kesintinin boyutu, olayın yalnızca birkaç saatlik bir teknik arıza olarak değerlendirilmesini zorlaştırıyor. FAA’nın açıklamasına göre 13 Kasım’da yaklaşık 12.462 uçuş iptal edildi. Bununla birlikte söz konusu rakamın tamamını doğrudan hava trafik kontrol arızasına bağlamak doğru değil. Kurum, iptallerin bir bölümünün ülke genelindeki durdurma kararının ardından gelişen operasyonel aksaklıklarla ilişkili olduğunu belirtiyor. Reuters’ın Cirium verilerine dayandırdığı haberinde ise kesintinin başladığı saatlerde ABD havalimanlarından hareket etmesi planlanan yaklaşık 11 bin uçuşta 1,5 milyondan fazla yolcunun bulunduğu aktarılıyor.
ABD’de Uçuş İptalleri Eski Teknoloji Yüzünden mi?
ABD Başkanı Donald Trump yönetimi, olayın ardından hava trafik kontrol sistemlerinin modernizasyonunu yeniden gündeme taşıdı. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, eski analog telekomünikasyon altyapısının ve donanımların yenilenmesi gerektiğini savundu. Duffy’ye göre geçmiş yönetimler, FAA’nın modernizasyonu için milyarlarca dolarlık kaynak ayırmasına rağmen gerekli dönüşümü tamamlayamadı. Trump yönetimi, daha önce Kongre tarafından onaylanan 12,5 milyar dolarlık kaynağın kapsamlı dönüşüm için yeterli olmadığını belirterek ek finansman talebini gündeme getirdi. Yönetimin 13 Kasım’da Kongre’den istediği yeni kaynak miktarı 30,1 milyar dolar olarak açıklanırken, Duffy basın toplantısında kendi talebinin 50 milyar dolara kadar çıktığını ifade etti.
Ancak burada daha temel bir ekonomik sorun bulunuyor: Bir ekonominin teknolojik açıdan gelişmiş olması, bütün altyapısının aynı hızda yenilendiği anlamına gelmiyor. ABD’nin havacılık sistemi, dünyanın en yoğun hava trafiği ağlarından birini yönetmesine rağmen bazı kritik süreçlerde onlarca yıllık donanımlara bağımlı durumda. Reuters’ın aktardığı 2024 tarihli ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi (GAO) verilerine göre FAA’nın incelediği 138 hava trafik kontrol sisteminin 51’i sürdürülemez, 54’ü ise potansiyel olarak sürdürülemez olarak sınıflandırılmıştı. Başka bir ifadeyle incelenen sistemlerin dörtte üçünden fazlası teknolojik açıdan ciddi yenilenme ihtiyacı taşıyordu.
Bu tablo, ekonomik kırılganlığın yalnızca finansal göstergelerle açıklanamayacağını gösteriyor. Bir ülke yüksek büyüme oranlarına, güçlü şirketlere ve gelişmiş teknolojilere sahip olabilir. Ancak üretim, ulaşım, iletişim ve enerji gibi temel altyapılar yeterince dayanıklı değilse sistemin tamamı beklenmedik şoklara açık hâle gelebilir.
Ekonomik kırılganlığı artıran unsurlardan biri de sistemlerin giderek birbirine daha fazla bağımlı hâle gelmesi. Havacılık sektöründeki bir aksaklık yalnızca havayolu şirketlerinin faaliyetlerini etkilemiyor. Havalimanı hizmetlerinden turizme, kargo taşımacılığından tedarik zincirlerine kadar çok sayıda ekonomik faaliyet aynı ağın işleyişine bağlı. Bir noktada ortaya çıkan kesinti, diğer sektörlerin faaliyetlerini de aksatabiliyor.
Bu durum, çağdaş ekonomilerin temel çelişkilerinden birini ortaya çıkarıyor: Verimlilik ve hız arttıkça sistemlerin birbirine bağımlılığı da artıyor. Ancak bu bağımlılık, her zaman daha yüksek dayanıklılık anlamına gelmiyor. Aksine, yedek kapasitenin azaltıldığı, maliyetlerin düşürülmesinin önceliklendirildiği ve eski altyapının yenilenmesinin ertelendiği koşullarda küçük bir arıza geniş çaplı sonuçlar doğurabiliyor.
Ekonomiler Neden Bu Kadar Kırılgan?

Ekonomik kırılganlığı anlamak için 2008 küresel finans krizinden bu yana yapılan tartışmalara bakmak gerekiyor. Ekonomist Hyman Minsky, Stabilizing an Unstable Economy adlı çalışmasında finansal sistemlerin istikrar dönemlerinde dahi kendi istikrarsızlıklarını üretebileceğini savunuyordu. Minsky’nin yaklaşımında uzun süre sorunsuz işleyen sistemler, risk algısının zayıflamasıyla daha kırılgan yapılara dönüşebiliyor. Bu yaklaşım doğrudan FAA’daki teknik arızayı açıklamasa da ekonomik sistemlerin görünürdeki istikrarı ile gerçek dayanıklılığı arasındaki farkı anlamak açısından önemli.
Charles Perrow’un Normal Accidents çalışması da benzer bir tartışmayı teknolojik sistemler üzerinden yürütüyor. Perrow, karmaşık ve birbirine sıkı biçimde bağlanmış sistemlerde beklenmedik arızaların tamamen ortadan kaldırılmasının güç olduğunu ileri sürüyor. Çünkü bir sistemdeki küçük bir hata, diğer bileşenlerle kurduğu ilişkiler nedeniyle öngörülmeyen sonuçlar yaratabiliyor. ABD’deki hava trafik kontrol sorunu, bu yaklaşımın güncel bir örneği olarak değerlendirilebilir. Buradaki mesele yalnızca eski bir yönlendiricinin arızalanması değil, bu arızanın ülke çapındaki hava ulaşımını etkileyebilecek bir ağ içerisinde meydana gelmesi.
Sorunun bir başka boyutu da kamu yatırımlarının zamanlaması. Piyasa ekonomilerinde yatırımlar çoğunlukla kısa ve orta vadeli getiriler üzerinden değerlendirilirken, hava trafik kontrolü, enerji şebekeleri ve iletişim ağları gibi altyapıların toplumsal getirisi daha uzun vadede ortaya çıkıyor. Bu yatırımların ertelenmesi kısa vadede bütçe tasarrufu sağlayabilir. Ancak altyapının eskimesiyle birlikte arızaların ekonomik maliyeti ve sistemin yenilenmesi için gereken kaynak büyüyebilir.
29.Peron’da daha önce ele aldığımız yapay zekâ veri merkezlerinin artan enerji ihtiyacı da bu tartışmanın başka bir boyutunu gösteriyor. Dijital ekonominin büyümesi, yalnızca yazılım ve işlem gücüne değil, bunları ayakta tutan fiziksel altyapıya da bağımlı. Benzer biçimde Türkiye ekonomisinin büyüme rakamlarını değerlendirirken vurguladığımız gibi, ekonomik performansı yalnızca büyüme oranları üzerinden değerlendirmek yeterli değil. Büyümenin hangi altyapı üzerinde gerçekleştiği ve bu altyapının ne kadar dayanıklı olduğu da önemli.
Bu nedenle ABD’deki kesinti, teknolojik gelişmenin kendiliğinden ekonomik güvence üretmediğini hatırlatıyor. Bir ekonominin gelişmişliği, yalnızca en yeni teknolojileri kullanabilmesiyle değil, bu teknolojileri destekleyen sistemleri ne ölçüde sürdürülebilir kıldığıyla da ilgili.
Modernizasyon Tartışması ve Ekonomik Maliyetin Görünmeyen Yüzü
Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, basın toplantısında kesintinin ekonomik maliyetine ilişkin henüz bir hesaplama yapılmadığını belirtti. Dolayısıyla olayın ABD ekonomisine milyarlarca dolarlık kesin bir zarar verdiğini söylemek için şu aşamada yeterli veri bulunmuyor. Bununla birlikte doğrudan uçuş iptallerinin ötesinde, havayolu şirketlerinin operasyonel maliyetleri, yolcuların konaklama ve yeniden ulaşım giderleri, kargo teslimatlarındaki gecikmeler ve bağlantılı sektörlerdeki kayıplar ekonomik etkinin kapsamını genişletebilir.
Üstelik sistemin yeniden çalışmaya başlaması, ekonomik faaliyetin anında eski düzenine döndüğü anlamına gelmiyor. Uçakların yanlış noktalarda kalması, mürettebatın çalışma sürelerinin dolması ve uçuş planlarının yeniden düzenlenmesi, ilk arızanın ardından saatlerce hatta günlerce devam edebilen sonuçlar yaratabiliyor. Bu nedenle altyapı kesintilerinin maliyetini hesaplarken yalnızca sistemin kapalı kaldığı süreye değil, normal işleyişe dönmek için gereken zamana da bakmak gerekiyor.
ABD yönetiminin önündeki temel mesele de burada ortaya çıkıyor. Hava trafik kontrol sistemlerinin yenilenmesi için ek kaynak talep etmek, sorunun yalnızca bir bölümünü çözebilir. Modernizasyonun nasıl planlandığı, projelerin hangi takvimle yürütüldüğü, mevcut sistemlerin dönüşüm sırasında nasıl korunacağı ve kamu kaynaklarının nasıl denetleneceği de en az finansman kadar önemli.
Nitekim Reuters’ın aktardığı GAO değerlendirmesine göre FAA’nın modernizasyon programında yeterince bütünleşik bir takvim ve güvenilir maliyet tahmini bulunmaması, projelerin gecikmesi ve maliyetlerin artması riskini beraberinde getiriyor. Bu da altyapı sorunlarının yalnızca para eksikliğiyle açıklanamayacağını gösteriyor. Planlama, kurumsal koordinasyon ve uzun vadeli kamu politikaları da belirleyici.
ABD’deki hava trafik kontrol kesintisi, birkaç saatlik bir arızanın çok daha geniş bir ekonomik tabloyu nasıl görünür kılabildiğini gösterdi. Küresel ekonominin hız, verimlilik ve kesintisiz bağlantı üzerine kurduğu düzen, aynı zamanda bu bağlantıların herhangi birinde meydana gelebilecek aksaklıklara karşı yeni riskler üretiyor. Ekonomik dayanıklılık ise yalnızca büyümekle değil, büyümeyi mümkün kılan altyapıyı korumak ve gerektiğinde yenilemekle sağlanabilir. Bir sistemin gerçek gücü, her şey yolundayken ne kadar hızlı çalıştığından çok, işler ters gittiğinde ne kadar ayakta kalabildiğiyle ölçülüyor.
KAYNAK:
Investing.com Canada
Roll Call
Ulaştırma Bakanlığı
Federal Havacılık İdaresi
- Harvey, D. (2010). The Enigma of Capital and the Crises of Capitalism. Oxford University Press.
- Minsky, H. P. (1986). Stabilizing an Unstable Economy. Yale University Press.
- Perrow, C. (1984). Normal Accidents: Living with High-Risk Technologies. Basic Books.






