Yapay zeka ve robotik teknolojilerinin yükselişi, küresel güç dengelerini ve ekonomik yapıları köklü bir şekilde değiştirmeye hazırlanıyor.
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, 24 Eylül’de Washington, D.C.’ye yapacağı ziyaret öncesinde, gündemindeki maddelerin yanı sıra, mevcut jeopolitik dönüşümlere de dikkat çekiyor. Bu dönüşümler, hem Çin için büyük fırsatlar hem de tehlikeler barındırıyor. Yapay zeka (AI), büyük veri, otonom sistemler ve robotik alanındaki ilerlemeler, ekonomik ve askeri dinamikleri hızla dönüştürerek, siyasi sistemler ve küresel güç dengeleri üzerinde radikal etkiler yaratıyor.
Yapay Zeka ve Robotik Devrimi
Önümüzdeki on yıl içinde, yapay zeka ve robotik arasındaki sinerjiden kaynaklanan gelişmeler, hem nitelikli hem de niteliksiz iş gücünün yerini alacak alternatifler sunarak, çalışma biçimlerini köklü bir şekilde değiştirecek. Endüstriyel robotların maliyetleri, birçok durumda insan iş gücünden daha düşük hale gelmiş durumda. Örneğin, Çinli şirketler tarafından üretilen robotlar, 5,000 dolardan başlayan fiyatlarla temin edilebiliyor. Bu robotlar, üç vardiya çalışan işçiyi değiştirme kapasitesine sahip ve maliyetleri, insan iş gücünün birkaç aylık maaşını karşılayacak kadar düşük.
1990’larda kişisel bilgisayarların maliyetlerinde olduğu gibi, robotların maliyetleri de zamanla daha da düşecek. Ayrıca, donanım, yazılım ve AI destekli kontrol mekanizmalarının karmaşıklığı da artacak. Bu durum, robotik sistemlerin daha geniş bir görev yelpazesine yayılmasına olanak tanıyacak. Günümüzdeki AI araçları, sadece fabrikalarda değil, aynı zamanda evde ve hizmet sektöründe de insanları yerinden edebilecek yeteneklere sahip.
Ekonomik Dönüşüm ve Sosyal Etkileri
Yapay zeka ve robotik teknolojilerindeki hızlı gelişim, yalnızca teknoloji sektörünün geleceğini değil, çalışma yaşamının örgütlenmesinden gelir dağılımına, mesleklerin dönüşümünden sınıfsal ilişkilere kadar geniş bir toplumsal alanı yeniden şekillendirmeye hazırlanıyor. Yapay zeka sistemlerinin üretim süreçlerine giderek daha fazla dahil olması, daha önce insan emeği tarafından gerçekleştirilen çok sayıda görevin makineler tarafından yerine getirilebilmesini mümkün kılarken, robotik teknolojiler fiziksel emeğin yoğun olduğu alanlarda otomasyonun kapsamını genişletiyor.
Bu dönüşümün merkezinde ise teknolojik ilerlemenin kendisinden çok, teknolojinin hangi ekonomik ve toplumsal ilişkiler içerisinde kullanıldığı sorusu bulunuyor. Yapay zeka ve robotik sistemleri üretkenliği artırabilirken, ortaya çıkan ekonomik kazanımların nasıl paylaşılacağı belirsizliğini koruyor. Üretim araçlarının mülkiyetinin belirli şirketlerde yoğunlaşması durumunda otomasyonun sağladığı verimlilik artışının ücretlere ve çalışma koşullarına doğrudan yansıması zorunlu değil. Bu nedenle yapay zeka çağındaki teknolojik dönüşüm, bir yandan üretim kapasitesini artırırken diğer yandan istihdam, gelir dağılımı ve toplumsal eşitsizlikler açısından yeni gerilimler yaratabilir.
Yapay zeka çalışma hayatının sınırlarını değiştiriyor
Önümüzdeki on yıllık dönemde yapay zeka ile robotik teknolojiler arasındaki entegrasyonun hızlanması, hem nitelikli hem de niteliksiz emek açısından önemli sonuçlar doğurabilir. Geçmişte otomasyon ağırlıklı olarak tekrarlanan fiziksel görevlerle ilişkilendirilirken, günümüzde yapay zeka sistemleri metin üretme, görsel oluşturma, veri analiz etme, yazılım geliştirme, müşteri hizmetleri yürütme ve karar süreçlerine destek olma gibi bilişsel faaliyetlerde de kullanılabiliyor.
Bu durum, teknolojik dönüşümün yalnızca fabrika işçilerini ilgilendiren bir süreç olmaktan çıkmasına neden oluyor. Büro çalışanları, çağrı merkezi emekçileri, muhasebe çalışanları, tasarımcılar, yazılımcılar, içerik üreticileri, çevirmenler ve çeşitli profesyonel meslek grupları da yapay zeka destekli otomasyonun etkilediği çalışma alanları arasında yer alıyor.
Robotik sistemlerdeki maliyet düşüşü de bu dönüşümü hızlandırabilecek unsurlardan biri olarak öne çıkıyor. Çin’de üretilen bazı endüstriyel robotların birkaç bin dolardan başlayan fiyatlarla piyasaya sunulabilmesi, otomasyon teknolojilerinin geçmişte yalnızca büyük sermaye gruplarının erişebildiği yüksek maliyetli yatırımlar olmaktan çıkabileceğine işaret ediyor. Robotların daha düşük maliyetlerle üretilebilmesi, şirketlerin insan emeği ile makine yatırımı arasındaki maliyet hesabını yeniden yapmasına yol açabilir.
Buradaki temel toplumsal mesele ise teknolojinin işçiyi tamamen ortadan kaldırıp kaldırmayacağından daha geniştir. Daha kritik soru, üretim sürecinde insan emeğinin hangi görevlerde tutulacağı, hangi görevlerin makinelere devredileceği ve otomasyonun ekonomik sonuçlarının kim tarafından sahiplenileceğidir.
Yapay zeka yalnızca fabrikaları değil, hizmet sektörünü de dönüştürüyor
Yapay zeka teknolojilerinin önceki otomasyon dalgalarından ayrıldığı noktalardan biri, fiziksel üretimin dışındaki faaliyetlere de nüfuz edebilmesidir. Geleneksel otomasyon çoğunlukla standartlaştırılabilen fiziksel görevleri hedeflerken, üretken yapay zeka sistemleri bilgi üretimi ve iletişim süreçlerinde de kullanılabiliyor.
Bu nedenle yapay zekanın etkisi imalat sanayisiyle sınırlı kalmayabilir. Bankacılık, perakende, eğitim, medya, reklamcılık, lojistik, sağlık hizmetleri, müşteri ilişkileri ve yazılım gibi sektörlerde çalışanların görev tanımları değişebilir.
Özellikle dijital emek açısından ortaya çıkan tablo daha karmaşıktır. Yapay zeka bir taraftan çalışanların üretim kapasitesini artıran bir araç olarak sunulurken diğer taraftan çalışanların gerçekleştirdiği görevlerin daha küçük parçalara ayrılmasını ve bazı görevlerin otomatikleştirilmesini mümkün kılıyor. Böylece çalışanların teknolojiyle ilişkisi yalnızca teknolojiyi kullanmak üzerinden değil, teknolojinin çalışma sürecini yeniden düzenlemesi üzerinden de kuruluyor.
Bu dönüşüm, işin ortadan kalkmasından ziyade işin niteliğinin değişmesi şeklinde de gerçekleşebilir. Bir çalışanın daha önce birkaç saat içerisinde gerçekleştirdiği bir görevin yapay zeka tarafından dakikalar içerisinde tamamlanabilmesi, çalışanın tamamen işsiz kalması anlamına gelmeyebilir. Ancak çalışanın aynı süre içerisinde daha fazla iş üretmesinin beklenmesi, iş yoğunluğunun artmasına ve emeğin daha sıkı denetlenmesine yol açabilir.
Nvidia CEO’su Jensen Huang’ın öngörüsü yeni bir çalışma düzenine işaret ediyor
Nvidia CEO’su Jensen Huang’ın yapay zeka ve robotik teknolojilerinin geleceğine ilişkin değerlendirmeleri de bu dönüşümün yönüne dair önemli bir tartışma ortaya koyuyor. Huang’a göre geleceğin çalışma düzeninde insanların işleri doğrudan gerçekleştirmesinden ziyade yapay zeka sistemlerini ve robotları yönlendirmesi, denetlemesi ve koordine etmesi daha fazla önem kazanabilir.
Bu senaryoda insan emeği tamamen ortadan kalkmak yerine üretim sürecindeki konumunu değiştirebilir. Fakat burada kritik bir sorun ortaya çıkıyor: Otomasyon sonucunda ortadan kaldırılan görevlerin sayısı ile yeni ortaya çıkan teknoloji odaklı görevlerin sayısı arasında zorunlu bir eşitlik bulunmuyor.
Bir fabrikanın yüzlerce işçiyi birkaç düzine çalışan ve robotik sistemlerle üretim yapabilecek şekilde yeniden organize etmesi durumunda, makinelerin denetimi için ihtiyaç duyulan çalışan sayısı kaybedilen istihdamı karşılamayabilir. Benzer bir durum hizmet sektöründe de görülebilir. Bir yapay zeka sistemi yüzlerce müşteri talebini aynı anda yanıtlayabiliyorsa, bu sistemin denetlenmesi için yüzlerce yeni çalışana ihtiyaç duyulması beklenmez.
Dolayısıyla “yeni teknolojiler yeni işler yaratır” biçimindeki yaklaşım tek başına yeterli değildir. Sosyolojik açıdan önemli olan, yaratılan yeni işlerin sayısından çok, bu işlerin hangi niteliklere sahip olduğu, kimler tarafından erişilebilir olduğu, ücret düzeyleri ve çalışma koşullarıdır.
2030’a doğru istihdam tartışması büyüyor
Dünya Ekonomik Forumu’nun gelecekteki iş gücüne ilişkin değerlendirmeleri, teknolojik dönüşümün istihdam üzerindeki etkisinin büyüklüğünü ortaya koyuyor. Kurumun öngörülerinde mevcut teknolojik ve ekonomik dönüşümlerin 2030’a kadar milyonlarca işin ortadan kalkmasına yol açabileceği belirtiliyor.
Ancak bu tür tahminler, teknolojik determinizm üzerinden okunmamalıdır. Bir işin teknik olarak otomatikleştirilebilir olması, o işin mutlaka otomatikleştirileceği anlamına gelmez. Bir şirketin otomasyona yatırım yapıp yapmayacağı; ücretlerin düzeyine, sermaye maliyetlerine, devlet politikalarına, sendikal örgütlülüğe, tüketici davranışlarına ve sektörün rekabet koşullarına bağlıdır.
Dolayısıyla yapay zekanın toplumsal etkileri teknolojinin teknik kapasitesi tarafından tek başına belirlenmez. Teknolojik olanakların nasıl kullanılacağı, sermaye ile emek arasındaki güç ilişkileri içerisinde şekillenir.
Malthus’un nüfus teorisinden yapay zeka çağındaki istihdam tartışmasına
Bu tartışmanın geçmişteki önemli referans noktalarından biri Thomas Robert Malthus’un nüfus teorisidir. Malthus, nüfusun geometrik, gıda üretiminin ise aritmetik olarak artacağını öne sürerek nüfus artışının kaynaklar üzerinde baskı oluşturacağını savunmuştu. Daha sonraki dönemlerde bu yaklaşım, yoksulluğun toplumsal ve ekonomik nedenlerini geri plana ittiği gerekçesiyle yoğun biçimde eleştirildi.
Yapay zeka çağındaki istihdam tartışmalarında Malthusçu yaklaşımların yeniden ortaya çıkması mümkündür. Eğer işlerin makineler tarafından devralınması sonucunda geniş kitlelerin istihdam dışında kalması, yalnızca “fazla nüfus” veya “fazla işgücü” problemi olarak görülürse, sorunun üretim ilişkileri boyutu görünmez hale gelebilir.
Oysa temel mesele yalnızca toplumun kaç kişiyi istihdam edebileceği değildir. Asıl mesele, toplumun sahip olduğu üretken kapasitenin nasıl örgütlendiği ve ortaya çıkan zenginliğin nasıl bölüşüldüğüdür.
Karl Marx’ın makine ve otomasyon üzerine analizleri bu açıdan güncel bir tartışma zemini sunar. Marx’a göre makinenin üretim sürecine girmesi, kapitalist üretim ilişkileri içerisinde işçinin üretkenliğini artıran nötr bir teknik gelişme olarak ele alınamaz. Makine, sermayenin üretim sürecindeki egemenliğini yeniden örgütleyebilir ve canlı emeğin üretim sürecindeki konumunu dönüştürebilir (Marx, 1976).
Bu nedenle yapay zeka teknolojilerinin yükselişi, “insanlar artık çalışmayacak” şeklindeki basit bir gelecek anlatısına indirgenmemelidir. Daha önemli soru, teknolojik üretkenlik artışının toplumsal yaşamın hangi alanlarına aktarılacağıdır.
Üretkenlik artışı neden daha fazla boş zaman anlamına gelmeyebilir?
Teorik açıdan bakıldığında yapay zeka ve robotik teknolojilerinin üretkenliği yükseltmesi, toplumun aynı miktarda mal ve hizmeti daha az emek-zamanıyla üretmesini sağlayabilir. Böyle bir durumda teknolojik ilerleme, çalışma süresinin azaltılması ve insanların kültürel, siyasal ve sosyal faaliyetlere daha fazla zaman ayırabilmesi için kullanılabilir.
Ancak kapitalist üretim ilişkilerinde üretkenlik artışının bu sonucu kendiliğinden yaratması beklenemez. Üretim araçlarının özel mülkiyeti ve kâr maksimizasyonu, teknolojik gelişmenin kullanım biçimini belirleyen temel mekanizmalardan biridir.
David Harvey’in sermayenin birikim ve yeniden yapılanma süreçlerine ilişkin analizleri bu noktada önem taşır. Teknolojik dönüşüm, sermayenin yeni yatırım alanları yaratmasına, maliyetleri düşürmesine ve rekabet avantajı sağlamasına hizmet edebilir. Bu nedenle yapay zeka, yalnızca “insanlığın teknolojik ilerlemesi” olarak değil, sermaye birikiminin güncel biçimleri içerisinde değerlendirilmelidir (Harvey, 2003).
Bu perspektiften bakıldığında, yapay zekanın ortaya çıkardığı temel çelişki oldukça açıktır: Toplumun üretken kapasitesi artarken insanların üretim sürecine bağımlılığı ortadan kalkmak yerine farklı biçimlerde yeniden kurulabilir.
Yeni sınıfsal ayrışma yapay zeka üzerinden şekillenebilir
Yapay zeka teknolojilerinin yaygınlaşması, sermaye ile emek arasındaki klasik ayrımı ortadan kaldırmak yerine yeni bir teknolojik katman ekleyebilir. Yapay zeka modellerinin, veri merkezlerinin, çiplerin, robotik sistemlerin ve dijital platformların mülkiyeti belirli şirketlerde yoğunlaştığında, teknolojik üretim araçlarına erişim de eşitsiz biçimde dağılabilir.
Böyle bir ekonomide sermayenin sahip olduğu avantaj yalnızca fabrikalar veya makineler üzerinden ölçülmeyecektir. Veri, hesaplama kapasitesi, algoritmik altyapı, yapay zeka modelleri ve dijital platformlar da üretim sürecinin stratejik unsurları haline gelecektir.
Christian Fuchs’un dijital kapitalizm üzerine çalışmalarında vurguladığı üzere dijital teknolojiler, kapitalist değer üretiminden bağımsız değildir. Dijital ortamlar kullanıcı faaliyetlerinden, verilerden ve iletişim süreçlerinden ekonomik değer üretirken emek ile sermaye arasındaki ilişkilerin yeni teknolojik biçimlerini ortaya çıkarabilir (Fuchs, 2014).
Bu nedenle yapay zeka ekonomisinde yeni bir sınıfsal ayrışmanın ortaya çıkması mümkündür. Bir tarafta yapay zeka altyapısına, hesaplama kapasitesine, veriye ve sermayeye sahip şirketler bulunurken diğer tarafta bu sistemleri kullanarak geçimini sağlamaya çalışan geniş bir emekçi kitlesi yer alabilir.
Yapay zeka işsizliği değil, emeğin yeniden örgütlenmesini de beraberinde getirebilir
Yapay zekanın çalışma yaşamındaki etkisini yalnızca “işsizlik” üzerinden değerlendirmek eksik kalacaktır. Daha önemli dönüşümlerden biri, işin içeriğinin, çalışma süresinin, performans ölçümünün ve işveren denetiminin yeniden örgütlenmesi olabilir.
Yapay zeka destekli sistemler çalışanların performansını gerçek zamanlı izleyebilir, görevleri otomatik olarak dağıtabilir ve üretim süreçlerini ölçülebilir hale getirebilir. Bu durum işyerindeki denetim mekanizmalarının güçlenmesine neden olabilir.
Özellikle platform ekonomisinde görülen algoritmik yönetim biçimleri, yapay zekanın çalışma ilişkilerine nasıl dahil olabileceğine dair önemli bir örnek oluşturuyor. Çalışanın ne zaman çalışacağı, hangi görevi gerçekleştireceği, performansının nasıl değerlendirileceği ve hangi koşullarda sistem tarafından önceliklendirileceği giderek daha fazla algoritmik sistemler tarafından belirlenebilir.
Dolayısıyla geleceğin çalışma dünyasında sorun yalnızca “iş olacak mı?” sorusu değildir. “İşin üzerinde kimin kontrolü olacak?” sorusu da merkezi önem taşımaktadır.
Çin ve ABD arasındaki rekabet teknolojik bir sınıf mücadelesine dönüşebilir mi?
Yapay zeka ve robotik alanındaki gelişmeler küresel güç dengelerini de etkiliyor. Çin ve ABD arasındaki teknolojik rekabet; çip üretiminden veri merkezlerine, yapay zeka modellerinden robotik sistemlere kadar geniş bir alana yayılmış durumda.
Bu rekabet yalnızca iki devlet arasındaki jeopolitik bir mücadele olarak değerlendirilmemelidir. Yapay zeka altyapısının kontrolü, geleceğin üretim kapasitesi açısından stratejik bir önem taşıyor. Çipler, veri merkezleri, enerji altyapısı, büyük veri setleri ve robotik üretim kapasitesi ekonomik gücün temel unsurlarından biri haline geliyor.
Bu nedenle yapay zeka alanındaki rekabet, küresel kapitalizmin yeni teknolojik altyapısının kimin tarafından kontrol edileceği sorusunu gündeme getiriyor. Teknolojik egemenlik ile ekonomik egemenlik arasındaki sınırlar giderek daha fazla iç içe geçiyor.
Asıl soru teknolojinin ne yaptığı değil, kimin çıkarına kullanıldığı
Yapay zeka ve robotik teknolojilerinin yükselişi kaçınılmaz olarak toplumsal yaşamın önemli bir bölümünü değiştirecek. Ancak bu dönüşümün sonuçları önceden belirlenmiş değildir. Teknolojik gelişmenin aynı teknik kapasitesi farklı toplumsal düzenlerde farklı sonuçlar yaratabilir.
Yapay zeka sayesinde daha az çalışma süresiyle daha fazla üretim yapılabiliyorsa, bu durum teorik olarak toplumun çalışma zamanını azaltabilir. Fakat teknolojik üretkenlik artışı yalnızca kâr artışı amacıyla kullanılırsa, aynı teknoloji işsizliği, iş yoğunluğunu, güvencesizliği ve gelir eşitsizliğini artırabilir.
Bu nedenle yapay zeka tartışmasını yalnızca teknolojinin ne kadar gelişeceği üzerinden yürütmek yeterli değildir. Esas mesele, yapay zekanın ürettiği toplumsal zenginliğin nasıl bölüşüleceği, üretim araçlarının kimin mülkiyetinde bulunacağı ve teknolojik dönüşüm üzerinde kimin söz sahibi olacağıdır.
Önümüzdeki yıllarda yapay zeka ile robotik sistemlerin daha fazla görevi üstlenmesi, kapitalist ekonominin temel çelişkilerinden birini daha görünür hale getirebilir: Toplumun üretken kapasitesi insanların ihtiyaçlarını karşılamak için olağanüstü ölçüde genişlerken, bu kapasitenin kontrolü ve ortaya çıkardığı zenginliğin bölüşümü özel mülkiyet ve sermaye birikimi ilişkileri içerisinde kalmaya devam edebilir.
Dolayısıyla yapay zeka çağının temel sorusu “Robotlar insanların işlerini elinden alacak mı?” sorusundan daha kapsamlıdır. Asıl soru, makinelerin ve yapay zekanın toplumsal üretkenliğini kimin kontrol edeceği ve bu üretkenlikten ortaya çıkan zenginliğin hangi toplumsal sınıflara aktarılacağıdır. Teknolojik dönüşümün geleceğini belirleyecek temel mücadele de bu noktada şekillenecektir.
Kaynakça
Fuchs, C. (2014). Digital labour and Karl Marx. Routledge.
Harvey, D. (2003). The new imperialism. Oxford University Press.
Marx, K. (1976). Capital: A critique of political economy, Volume I. Penguin Books.
Kaynak: The Diplomat
