
Bir zamanlar bayıldığınız bir uygulamanın, zamanla nasıl kullanılmaz hâle geldiğini fark ettiniz mi? Arama sonuçları reklama boğuldu, akışınız alakasız içeriklerle doldu, her şey biraz daha zorlaştı. Bu yaygın deneyimin bir adı var: Enshittification. Peki enshittification nedir ve dijital platformlar neden çürür? İşte açıklaması.
Herkesin Tanıdık Olduğu Bir His
Dijital dünyada son yılların en çok konuşulan kavramlarından biri ‘enshittification’. Türkçeye kabaca ‘çürüme’ ya da ‘boklaşma’ olarak çevrilebilecek bu terim, bir dijital platformun zaman içinde nasıl kötüleştiğini anlatıyor. Kavramı, yazar ve teknoloji eleştirmeni Cory Doctorow ortaya attı ve kısa sürede o kadar popülerleşti ki, saygın sözlükler bile onu takibe aldı.
Terimin bu kadar hızlı yayılmasının nedeni basit: Neredeyse herkes bu deneyimi tanıyor. Bir zamanlar temiz, kullanışlı ve keyifli olan bir uygulamanın, zamanla reklamlarla, gereksiz özelliklerle ve kullanıcıyı zorlayan tasarımlarla nasıl bozulduğunu çoğumuz yaşadık. Enshittification, işte bu ortak hayal kırıklığına bir isim veriyor.
Bu kavramın değeri, yaşadığımız bir durumu adlandırmasında yatıyor. Bir şeye isim vermek, onu daha görünür ve tartışılabilir kılar. Enshittification da, platformların neden kötüleştiğine dair dağınık şikâyetleri, üzerine düşünülebilecek tek bir çerçevede topluyor.
Üstelik bu kavram, sorunun tek tek şirketlerin kötü niyetinden değil; belirli bir ekonomik mantıktan kaynaklandığını öne sürüyor. Yani mesele, bir uygulamanın ‘kötü’ olması değil; platformların işleyiş biçimine içkin bir eğilim. Bu da kavramı daha da ilgi çekici kılıyor.
Kavramın bu kadar yankı bulması, aslında dijital hayatımızın ne kadar büyük bir bölümünün bu platformlara bağlı olduğunu da gösteriyor. Alışverişten iletişime, haber almaktan eğlenceye kadar pek çok şeyi birkaç büyük platform üzerinden yapıyoruz. Bu platformların kötüleşmesi de doğrudan gündelik hayatımızın kalitesini etkiliyor. İşte bu yüzden enshittification, sadece teknik bir konu değil, hepimizi ilgilendiren bir mesele.

Çürümenin Üç Aşaması
Doctorow’un anlatımına göre, platform çürümesi genellikle belirli bir örüntüyü izliyor. İlk aşamada platform, kullanıcılarına son derece iyi davranır. Bedava ya da çok ucuz, kullanışlı ve cazip bir hizmet sunarak büyük bir kullanıcı kitlesi toplar. Bu dönemde her şey kullanıcının lehine gibidir.
İkinci aşamada, platform yeterince büyüyüp kullanıcılarını kendisine bağladıktan sonra, odağını değiştirir. Artık öncelik, platforma gelir sağlayan işletmelere, yani reklam verenlere ya da satıcılara iyi davranmaktır. Kullanıcı deneyimi, bu yeni öncelik uğruna yavaş yavaş geri plana itilir.
Üçüncü ve son aşamada ise platform, bu kez o işletmelerden de elde edebileceği tüm değeri kendine çekmeye çalışır. Sonuçta hem kullanıcılar hem de iş ortakları için deneyim kötüleşir; geriye, yalnızca platform sahiplerine değer üreten, giderek kullanılmaz hâle gelen bir hizmet kalır. İşte çürümenin tamamlandığı an budur.
Bu üç aşamalı anlatının bu kadar ikna edici olmasının nedeni, pek çok tanıdık platformun hikâyesine uyması. Kullanıcıyı önce cezbeden, sonra bağlayan ve en sonunda sıkıştıran bu döngü, dijital dünyada defalarca tekrarlanmış gibi görünüyor. Elbette her platform aynı yolu izlemek zorunda değil, ama örüntü düşündürücü.
Peki Çıkış Yolu Var mı?
Enshittification kavramı, yalnızca bir şikâyet değil; aynı zamanda bir eleştiri ve uyarı niteliği taşıyor. Doctorow’a göre bu çürümenin asıl nedeni, kullanıcıların bir platforma mahkûm hâle gelmesi. Verilerimizin, bağlantılarımızın ve alışkanlıklarımızın bir platforma kilitlenmesi, başka bir yere geçmeyi zorlaştırıyor. Bu da platformlara, bizi sıkıştırma konusunda büyük bir güç veriyor.
Bu çerçevede önerilen çözümler de genellikle bu kilitlenmeyi kırmaya yönelik. Verilerin platformlar arasında taşınabilmesi, sistemlerin birbiriyle uyumlu çalışması ve rekabetin artması, kullanıcılara daha fazla seçenek sunarak platformları hizadan çıkmamaya zorlayabilir. Yani çözüm, büyük ölçüde kullanıcının gücünü geri kazanmasında aranıyor.
Bu tartışma, aslında dijital çağda teknolojiyle kurduğumuz ilişkinin temeline dokunuyor. Kullandığımız araçların ne kadarına gerçekten sahibiz, ne kadarı bizi sahipleniyor? Enshittification, bu rahatsız edici soruyu masaya yatırıyor.
29.Peron olarak bu kavramı, dijital dünyanın görünmeyen işleyişini anlamak için değerli bir araç olarak görüyoruz. Bir platformun neden kötüleştiğini bilmek, en azından bu sürece karşı daha bilinçli ve eleştirel bir kullanıcı olmamızı sağlıyor. Çünkü dijital hayatımızın kalitesi, biraz da bu mekanizmaları ne kadar görebildiğimize bağlı.
Kısacası enshittification, dijital dünyanın görünmez bir yasasını adlandırıyor; bu yasayı bilmek de ona karşı daha hazırlıklı olmanın ilk adımı.
Kaynaklar: Wired – Cory Doctorow on ‘enshittification’, Merriam-Webster – Words We’re Watching: ‘Enshittification’






